Po wybuchu ogniska hantawirusa Andes na statku MV Hondius do gabinetów ginekologicznych wpłynęły dziesiątki pytań od kobiet ciężarnych. Czy zakażenie zagraża dziecku? Czy można zrobić test profilaktycznie? Czy w ciąży trzeba unikać kontaktu z gryzoniami inaczej niż zwykle? Poniżej zbieramy aktualną wiedzę medyczną na podstawie wytycznych ECDC, RKI oraz publikacji w czasopismach położniczych.
Czy hantawirus zagraża ciąży?
Krótka odpowiedź jest niejednoznaczna: ryzyko jest niskie, ale nie zerowe. W literaturze opisano pojedyncze przypadki zakażeń hantawirusem u kobiet w ciąży, głównie szczepem Puumala w Europie i szczepami Ameryki Południowej (Andes). Liczba opisanych przypadków na świecie liczona jest w dziesiątkach, nie w setkach — co odzwierciedla samą rzadkość choroby u ludzi.
Z dostępnych obserwacji wynika, że:
- U większości chorych ciężarnych przebieg był podobny do nieciężarnych — gorączka, bóle mięśni, w postaci europejskiej zajęcie nerek, w postaci południowoamerykańskiej niewydolność oddechowa
- Część przypadków zakończyła się poronieniem lub porodem przedwczesnym, ale interpretacja jest trudna — sama wysoka gorączka i ciężki przebieg infekcyjny u ciężarnej zwiększa ryzyko, niezależnie od konkretnego patogenu
- Transmisja przez łożysko (zakażenie płodu) jest opisywana w pojedynczych raportach, głównie dla szczepu Andes; dla europejskiego Puumala — pojedyncze obserwacje, wymagają dalszych badań
- Karmienie piersią po przebytej infekcji — brak danych potwierdzających ryzyko transmisji przez mleko matki, ale standardowo zaleca się ostrożność, jeśli matka jest aktywnie chora
Profilaktyka u ciężarnych — to samo co u innych, ale konsekwentniej
Nie ma specjalnych “ciążowych” zaleceń dotyczących hantawirusa — są te same co u dorosłych dorosłych, ale stosowane konsekwentniej. Konkretnie:
- Ciężarna nie powinna sama otwierać domku letniskowego po zimie ani sprzątać silnie zanieczyszczonej piwnicy/szopy. Niech zrobi to ktoś inny w masce FFP3 i rękawicach. Maski FFP3 są bezpieczne w ciąży, ale lepiej w ogóle nie eksponować się na zaaerozolizowany pył
- Unikać kontaktu z dzikimi gryzoniami (martwymi i żywymi). Jeśli kot przyniesie martwą mysz — niech ktoś inny ją usunie
- W gospodarstwach wiejskich ze stałą obecnością gryzoni — rozważyć profesjonalną deratyzację przed kolejnymi miesiącami ciąży
- Karmę dla zwierząt trzymać w szczelnych pojemnikach żeby nie wabić myszy do mieszkania
- W lesie/na biwaku nie spać w opuszczonych szałasach, schronach, namiotach turystycznych z poprzedniego sezonu bez ich uprzedniego wywietrzenia
Co robić, jeśli kobieta w ciąży miała kontakt
Jeśli dochodzi do podejrzanej ekspozycji (np. ciężarna była w kurzącej szopie ze śladami myszy bez ochrony) — zalecany schemat:
- Natychmiastowa higiena: wyjść na zewnątrz, umyć ręce, twarz, opłukać oczy
- Wymiana ubrania, prysznic z umyciem włosów (wirus może osiąść na włosach w pyle)
- Skontaktować się z prowadzącym ginekologiem-położnikiem — poinformować o ekspozycji
- Obserwacja przez 6 tygodni — dokumentowanie temperatury rano i wieczorem, bóle, ilość moczu, samopoczucie ogólne
- W razie pojawienia się gorączki powyżej 38°C, silnych bólów lub innych alarmowych objawów — zgłosić się do szpitala (najlepiej oddziału położniczego z dostępem do chorób zakaźnych) z wyraźnym wskazaniem na podejrzenie hantawirusa
Test diagnostyczny w ciąży
Profilaktyczne badanie krwi bez objawów, samej tylko ekspozycji, nie jest standardowo zalecane. Powody:
- Wczesne (przed pojawieniem się objawów) badania serologiczne mogą dawać fałszywie ujemne wyniki, gdy organizm nie zdążył jeszcze wytworzyć przeciwciał
- Sam fakt ekspozycji nie zmienia rekomendacji prenatalnych
- Stan psychiczny ciężarnej może ucierpieć przy oczekiwaniu na “kontrolne” wyniki w niejasnym kontekście
Test wykonujemy wyłącznie wtedy, gdy pojawią się objawy kliniczne. Wtedy badanie serologiczne (przeciwciała IgM/IgG) i PCR z krwi wykonują szpitale chorób zakaźnych — także u ciężarnych, jest to procedura bezpieczna.
Leczenie u ciężarnych
Specyficznego leku przeciwwirusowego brak. Leczenie objawowe — nawodnienie, kontrola elektrolitów, monitoring czynności nerek, w razie potrzeby dializa. Wszystkie te procedury są bezpieczne w ciąży, choć każda decyzja powinna ważyć korzyści vs. ryzyko dla płodu.
Ribavirin — lek przeciwwirusowy stosowany eksperymentalnie w niektórych przypadkach hantawirusa — nie jest stosowany w ciąży. Jest teratogenny (działa szkodliwie na płód) i niedopuszczony u kobiet w ciąży.
W postaci płucnej (Andes, Sin Nombre) leczenie obejmuje wsparcie oddechowe, w skrajnych przypadkach ECMO. W ciąży — decyzje multidyscyplinarne (zakaźnik + położnik + neonatolog).
Streszczenie dla pacjentki
Hantawirus jest dla ciężarnej w Polsce zagrożeniem realnym, ale niskim. Szansa zachorowania pozostaje zbliżona do reszty populacji — kilkanaście do dwudziestu kilku przypadków rocznie w całym kraju, głównie u osób mających kontakt zawodowy z dzikimi gryzoniami.
Zwykła rozsądna ostrożność (unikanie sprzątania zaniedbanych pomieszczeń bez ochrony, brak kontaktu z martwymi gryzoniami, normalne mycie rąk) wystarcza. Nie ma powodu do paniki ani do specjalnych badań przesiewowych.
W razie podejrzanego kontaktu — porozmawiaj ze swoim ginekologiem. W razie objawów — szpital, koniecznie z informacją o ekspozycji.
Źródła: ECDC, Robert Koch-Institut, publikacje w Journal of Maternal-Fetal & Neonatal Medicine, polskie wytyczne położnicze.